Voedselautomaten bij de chimpansees

Chimpansees zijn bijzonder intelligente mensapen. Hun DNA komt voor meer dan 98 procent overeen met dat van mensen. Beroemde gedragswetenschappers als Frans de Waal en Otto Adang hebben onderzoek verricht aan de Arnhemse chimpansees en hier baanbrekende publicaties over geschreven. Sinds de start van de chimpanseegroep in 1971 staan deze dieren in Burgers’ Zoo onafgebroken in de belangstelling van gedragswetenschappers, afkomstig uit de hele wereld. Zowel met de Universiteit Utrecht als Wageningen Universiteit werken we al jarenlang samen op het gebied van gedragsonderzoek aan diverse diersoorten. Bij de chimpansees gaat het vrijwel zonder uitzondering om studenten van de Universiteit Utrecht, of die aan deze universiteit gerelateerd zijn, omdat hier van oudsher een sterke connectie ligt via professor emeritus Jan van Hooff.

Een studente verricht op het moment van schrijven gedragsonderzoek aan onze chimpanseegroep. Ze doet dit in verschillende fases: deels vanwege de opzet van het onderzoek en deels omdat we vanwege de coronaperiode extra strenge voorzorgsmaatregelen bij de mensapen hanteren. De studente werkt met twee speciaal geprepareerde boxen, die elk uit twee verschillende compartimenten bestaan. In het ene compartiment bevindt zich een lekkere beloning voor de mensapen en in het andere compartiment is de apparatuur aangebracht om het mechanisme op afstand te kunnen bedienen. Wanneer de chimpansees de klep aan de bovenkant openen, kunnen ze een kleine beloning opvissen uit de kist. Daarna kan de onderzoeker via een druk op de knop vanaf afstand de volgende beloning gereed zetten. Gedroogde maïs blijkt een lekkernij te zijn waar de apen graag hun best voor willen doen.

Wanneer de schrandere mensapen al snel het trucje door hebben en weten hoe ze telkens de beloning kunnen innen, wordt de uitdaging iets verder vergroot. De kist komt los van de grond op een vrij dunne paal te staan. De mensaap kan dan niet meer naast de kist zitten en het deksel opendoen. Hij moet op de kist zitten, maar dan kan het deksel niet zomaar open. Hij moet dus snappen dat zijn eigen lichaamsgewicht succes in de weg staat en in een turnoefening een lichaamshouding vinden om het deksel alsnog open te krijgen. Ook deze nieuwe uitdaging hebben de dieren vrij snel door. Interessant is daarbij hoe verschillende chimpansees verschillend reageren als individu. Net als bij mensen is het ene dier sneller en handiger dan het andere. Voor de chimpansees is deze kist een leuke verrijking; op wetenschappelijk vlak test de studente daarmee ‘body awareness’.

We triggeren de mensapen ook met andere uitdagingen, bijvoorbeeld in de vorm van behendigheidspuzzels. Bij die door de dierverzorgers zelf ontworpen puzzels moet de gedroogde maïs een weg afleggen door een doolhof totdat het door een gat in de bodem naar buiten kan vallen en smakelijk kan worden opgepeuzeld. Sommige dieren proberen het in het begin met brute kracht – de trekkracht van een volwassen chimpanseemannetje komt ongeveer overeen met de gezamenlijke trekkracht van circa vijf volwassen mensenmannen – maar dat blijkt al snel niet de sleutel tot de oplossing. Teamwork is dat wel: door met vereende krachten de stevige houten box voorzien van stevig plexiglas op de juiste momenten schuin te houden, rollen de maïskorrels steeds dichter naar het gat in de bodem toe. Samenwerken loont in dit geval dus! En ook dat hebben de intelligente dieren al vrij snel uitgevonden. Wat tot slot hierbij ook een opvallende gelijkenis met mensen is: het ene dier heeft meer geduld en doorzettingsvermogen dan het andere!

Met bovenstaande uitdagingen - die louter zijn gebaseerd op het verkrijgen van extra beloningen; de dieren ondervinden er nooit hinder van en deelname is vrijwillig – simuleren we hersenkrakers die chimpansees ook in het wild wel eens voorgeschoteld krijgen. Hoe krijg je het lekkere vruchtvlees uit een noot met een keiharde schil? Hoe kun je behendig termieten uit een termietenheuvel te pakken krijgen, zonder dat de dieren je flink in de vingers bijten? En hoe kun je bepaalde voordelen wèl behalen als je samenwerkt, die bij een solo-optreden gedoemd zijn om te mislukken? Bij deze uitdagingen die we aan de chimpansees voorleggen, prikkelen we dus niet alleen hun intelligentie, maar stimuleren we tevens natuurlijk gedrag ook al zouden ze een puzzelkist of een verrijkingsbox in de natuur niet tegenkomen.